Gợi ý: Totem bằng hình ảnh

 

Ngọc Linh

Trong những ngày ở Vancouver, Bristish Columbia, tôi thấy khá nhiều cột Totem trưng bày trong các công viên thành phố hoặc mặt nạ hình người, hình thú bằng gỗ sơn màu sặc sỡ bày bán trong một số cửa hàng đồ lưu niệm. Những cột Totem này được xem như biểu tượng văn hóa của thổ dân Canada sống ở vùng phía Tây bờ Thái Bình Dương. Và nơi đây được mệnh danh vùng đất có nhiều Totem nhất trên thế giới. Totem theo tiếng thổ dân có nghĩa là “giống loài”, nhưng cũng có nghĩa là “vật tổ”. Vậy có phải đây là một biểu tượng riêng trong các nghi thức tín ngưỡng của thổ dân hay nó còn mang một ý nghĩa nào khác.

Tôi đặc biệt có cảm tình với những hình tượng người và thú cách điệu mang tính ước lệ trên những cột gỗ tuyết tùng cao thấp trưng bày ngoài trời trong công viên Stanley. Tôi nghĩ đây là một dạng điêu khắc ứng dụng trong trang trí kiến trúc nhà ở của người còn sống hoặc nhà mồ của những người đã chết thuộc về một bộ tộc nào đó. Chuyện này làm tôi liên tưởng đến những tượng người và thú được điêu khắc thô sơ dựng quanh các nhà mồ của người Cơ Tu hay vài bộ tộc vùng Tây Nguyên trong nước mà tôi từng có dịp xem qua. Nghĩ cũng lạ, dân tộc thiểu số sống ở Trường Sơn, Việt Nam xa tít mù lại có liên quan gì đến thổ dân Canada? Vấn đề là những nghệ phẩm điêu khắc trên thân cây gỗ có sự tương đồng ít nhiều về nếp suy nghĩ cũng như cách thể hiện mỹ thuật mang tính ước lệ sự vật qua bàn tay của các nghệ nhân điêu khắc. Mỗi dòng họ người Cơ Tu có một vật tổ riêng và dân tộc này dùng con trâu làm vật tổ. Họ thường tổ chức những cuộc đâm trâu để tế thần và sau đó uống rượu ca hát nhảy múa suốt đêm đến sáng mới thôi. Điều này giống với Totem riêng mỗi bộ tộc thổ dân da đỏ Canada và họ tôn thờ loài thú như gấu, sói, hoặc chim ưng, cá hồi làm vật tổ và cũng giết chúng để tế thần.

Mặt gấu được khắc họa trên cột Totem

Theo sử liệu các bộ tộc Bắc Mỹ, tổ tiên của cư dân vùng đất này phải kể đến người Aboriginal (thổ dân da đỏ) đã sống từ hàng ngàn năm trước bao gồm nhiều bộ tộc khác nhau như Haida, Tlingit, Tsimshian, Kwakiutl, Salish, Nootka. Hiện nay, thống kê có đến 30 ngôn ngữ khác nhau của các bộ tộc thổ dân sống ở vùng Bristish Columbia, Canada, trong đó bộ tộc Haida có số nhân khẩu nhiều nhất. Người ta cũng đưa ra cứ liệu về nguồn gốc của dân da đỏ vùng Tây Bắc Mỹ do những bộ tộc Châu Á nhiều ngàn năm trước di cư vòng theo bờ biển Thái Bình Dương từ Trung Hoa, Nhật Bản, Nga lên Alaska đi xuống vùng Tây Bắc Châu Mỹ. Ngày nay, Sitka là thành phố lâu đời nhất ở Alaska do người Nga xây dựng vẫn còn tồn tại. Tại đây, người Tlingit sống nhờ nghề đánh bắt cá hồi, săn bắt gấu lấy da và khai thác gỗ của khu rừng Tongass. Tại Sitka có công viên National Totem Heritage Park lưu trữ những cột Totem của nền văn hóa Tlingit. Nhóm thổ dân Tlingit có một đời sống văn hóa khá cao và họ làm những cột Totem có khắc những hình thù tượng trưng cho những câu chuyện thần thoại hoặc lịch sử của mỗi bộ tộc.

Cột Totem càng cao càng nói lên bề dày lịch sử của một dòng họ trong bộ tộc

Đi ngược xuống phía Tây Canada vùng Bristish Columbia, nơi có bộ tộc Haida sinh sống. Đây là một bộ tộc thiện chiến trên biển cũng như trong rừng rậm. Những chiến binh của các bộ tộc khác bị bắt đều phải làm nô lệ cho các gia đình giàu có của bộ tộc Haida. Tuy là bộ tộc hiếu chiến, nhưng bộ tộc này rất coi trọng và đề cao nghệ thuật hội họa, điêu khắc. Họ ứng dụng nghệ thuật điêu khắc các cột Totem để trang trí trước mỗi ngôi nhà. Vì đây là biểu tượng tôn giáo riêng biệt như người Việt theo đạo thờ cúng ông bà và cũng là biểu tượng sự giàu sang cũng như để ghi dấu các biến cố của một bộ lạc, một dòng họ. Có những cột cao tới 20 mét và nặng tới 4 tấn. Totem càng cao, lịch sử dòng họ càng lớn. Totem cũng được dựng quanh nhà mồ giữ xác các tù trưởng. Về mặt này, người Haida cho rằng, Totem sẽ trấn áp quỷ dữ quấy phá và vật tổ – chính là tổ tiên của dòng họ sẽ phù hộ linh hồn người chết được lên thiên đàng và con cháu của người chết được hiển vinh.

Cách đây vài năm, người Canada gốc thổ dân Haida đã chào đón long trọng Totem của họ trở về từ Thụy Điển, sau 77 năm xa xứ. Totem cột gỗ hình mặt người G’psgolox do tổ tiên người Haida chạm khắc, có tuổi đời hơn một thế kỷ. Người Haida cho rằng Totem của họ là hiện thân của lịch sử bộ tộc, là sợi dây liên kết giữa tổ tiên và con cháu ngàn đời sau. Năm 1929, Totem G’psgolox đã bị tháo gỡ khỏi cột chống Mis’kusa, nằm tại phía bắc vùng British Columbia và đem bán cho Bảo tàng Dân tộc học ở Stockholm, Thụy Điển. Sau này, người Haida đã phải mất 15 năm thương lượng mới được phép đưa vật tổ của mình trở lại quê hương. Totem G’psgolox được trưng bày tại Viện bảo tàng Nhân chủng học, thuộc làng Kitimaat vùng British Columbia và do đích thân bộ tộc Haida bảo quản, gìn giữ.

Những mặt Totem nguyên thủy trưng trong bảo tàng Vancouver

Đây là vật tổ dạng Totem giáo riêng cho một bộ tộc, là hình thức tôn giáo cổ xưa nhất, thể hiện niềm tin vào mối quan hệ gần gũi, huyết thống giữa một cộng đồng người (thị tộc, bộ lạc) với một loài động thực vật hoặc một đối tượng nào đó. Totem giáo thể hiện hình thức nhận biết đầu tiên về mối liên hệ của con người với các hiện tượng xung quanh. Chẳng hạn: một bộ lạc tồn tại được nhờ săn bắt một loài động vật nào đó dẫn đến xuất hiện một ảo tưởng về mối quan hệ giữa loài vật đó với cộng đồng người săn nó và cuối cùng con vật này lại trở thành tổ tiên chung là một Totem của một tập thể bộ tộc. Cho nên Totem vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng của một tôn giáo riêng của một bộ tộc lại vừa mang tính truyền thống của một dòng họ trong bộ tộc đó. Tại Bristish Columbia còn có nhiều ngôi làng giữ được cột Totem nguyên thủy trước ngôi nhà của mình. Còn hầu hết các cột Totem trưng bày ở công viên hay bảo tàng đa số do họa sĩ điêu khắc làm ra như một tác phẩm nghệ thuật.

Đêm cuối trước khi rời Vancouver, chín giờ mặt trời còn sáng tỏ, tôi tha thẩn trên những con phố thưa người. Và lòng bỗng hào phóng tặng không bao thuốc vừa mới bóc cho cô gái tóc vàng, mặc dầu cô chỉ muốn mua lại một điếu thuốc lá làm bạn trong khi chờ khách. Hình xăm Totem có gương mặt sói trên cánh tay cô làm tôi chợt nhớ tác phẩm “Totem sói” nói về vật tổ của dân tộc Mông Cổ xa xưa. Gác qua ý nghĩa chính trị ẩn chứa trong mối quan hệ tính cách giữa sói và người, tôi nghĩ hình xăm trên tay của cô gái là sự ngẫu nhiên bởi những hình tượng Totem thổ dân đã đi vào thị hiếu nghệ thuật và đời sống của người dân Canada sinh sống trên vùng đất Totem này.

Totem của người Cơ Tu sống ở dãy Trường Sơn, Việt Nam

NL

———————————————————————————————————————————————————————

Cột gỗ có khắc biểu tượng vật tổ được dựng lên trong Công viên Stanley

 

Gửi nhận xét của bạn